زندگی نامه دریای احساس؛شادروان حکیم تیلیم خان
در این پست میخوام شما عزیزان و عاشقان شعر و ادبیات ترکی رو با گوشه ای از زندگینامه شاعر توانا مرحوم حکیم تیلیم خان آشنا کنم البته مطالبی که تقدیم حضورتون میکنم برگرفته از وبلاگ روستای مرغئی با مدیریت دوست عزیزم جناب اسدالله امیری هست.
امیدوارم تلاش بنده و همه اون عزیزانی که در این عرصه تلاش میکنند مثمر ثمر واقع شده و مورد توجه شما کاربران گرامی قرار بگیره؛در ادامه مطلب میتونید با زندگینامه این شاعر گرانقدر آشنا بشید....
تيليم خان، شاعر تواناي ترکي سرا, شاعر ايران و آذربايجان مي باشد که در سالهاي ۱۲۰۹- ۱۱۳۶هـ . ش., ( ۱۲۴۶-۱۱۷۳ هـ . ق.) و (۱۸۳۱-۱۷۵۸ م .) مي زيسته است. محل تولد وي روستاي «مرغئي» (مراغه) از منطقه مزلقان چاي ساوه مي باشد. اين روستا در تقسيمات فعلي کشوري جزء بخش نوبران شهرستان ساوه است.
نام پدر تيليم خان «تيمورخان» و نام پدر بزرگش «قاراخان» مي باشد. پسرانش به نامهاي «ابوالقاسم بگ»، «غلامحسين بگ» و «شکرالله بگ» بوده اند. نام يکي از دخترانش «زرافشان» و نام دختر ديگرش مشخص نيست. همسرش” «مختومه خانم», خواهر کوچکتر «مهري خانم» دختر حاجي محمّدرضاخان بوده است. گفته مي شود تيليم خان دل در گرو عشق مهري داشته ولي مهري با شخصي به نام «صفي الله خان» که از مقامات بلندپايه نظامي آن دوره بوده ازدواج کرده و به شيراز مي رود. تيليم خان نيز به شيراز رفته و در آنجا به شغل نجاري و منبت کاري مشغول مي شود و بعد از مدّتي به ديار خود بر مي گردد و با مختومه خانم ازدواج مي کند.
شيراز منه زيندان اوْلور
گئدن گلين, گئدن گلين
کلمه تيليم که در کتاب ارزشمند «ديوان لغات التّرک» محمود کاشغري آمده از کلمه هاي اصيل ترکي و به معني زياد، تمام، کامل، هميشه، دائم، باپايه و اساس و ابدي مي باشد. (ديوان الغات التّرک جلد ۱ صفحه ۵۱۴-۳۹۷)
تيليم خان در سن ۷۰ الي ۷۵ سالگي در روستان مرغئي وفات نموده و درهمانجا دفن مي گردد ، قبر وي در قبرستان همان روستا واقع است
***
چنين نقل است که شبي تيليم خان در منزلش بوده که دو نفر سوار بر اسب در منزل وي را مي زنند و از تيليم خان طلب آب مي کنند تيليم خان براي آنها آب آورده و آنها پس از نوشيدن آب، جرعه اي از آنرا به تيليم خان تعارف مي کنند. او نيز جرعه اي از آن آب نوشيده و سپس آن دو نفر ناپديد مي شوند. تيليم خان هم راهي مزرعه اش در آسقين (ييلاق، اوبا) مي شود ، در سر راه در منطقه اي که اکنون به” «تيليم خان گديگي»” شهرت دارد از هوش مي رود. (نکته جالب اينکه از تيليم خان گديگي مزار شاهزاده مسلم مشخص است) عده اي تيليم خان را در حالت بي هوشي يافته و او را به آسقين (آسگين) مي برند. در آنجا زني عارفه پي به روحاني بودن اين حالت برده و او را از پزشک بي نياز مي بيند.
چنانچه از آثار تيليم خان مشخص است ، وي با آثار شاعران قبل از خود آشنايي لازم را داشته و بر بعضي اشعار آنان نظيره نوشته است. از شاعراني که تيليم خان از اشعار آنان در شعرش به انحاء مختلف استفاده کرده مي توان به شاعران ذيل اشاره کرد:
۱- محمّد فضولي شاعر بزرگ آذربايجان (قرن نهم هجري) ۲- عمادالدين نسيمي بنيانگذار فرقه حروفيه(قرن هشتم هجري), ۳- ملاپناه واقف( که معاصر تيليم خان و وزير ابراهيم خليل خان حاکم وقت منطقه ي قاراباغ آذربايجان شمالي و مستقر در قلعه ي شوشا بوده است). ۴- شاه اسماعيل ختايي (بنيانگذار سلسله صفويه) ۵- مختوم قلي فراغي شاعر بزرگ ترکمن( که چند دهه قبل از تيليم خان دار فاني را وداع گفته است. ۶- تيکمه داشلي خسته قاسم(که در دوره صفويه و افشاريه در بين سالهاي۱۰۸۱و ۱۱۵۷هجري شمسي مي زيسته است.
همانطور که تيليم خان در اشعار خود از شاعران قبل از خود تاثيراتي پذيرفته، بر شاعران بعد از خود نيز تاثيراتي داشته است. اين امر را مي توان در آثار شعرايي نظير مأذون قشقايي, ترکمن محمود (از نوادگان تيليم خان), حکيم هيدجي و شاعران ديگر منطقه به خوبي مشاهده نمود.
تيليم خان در آثار خود از ادبيات شفاهي و فوْلکلور غني ترکان (مخصوصا منطقه ساوه و همدان) استفاده هاي فراواني برده است؛ مانند استفاده از امثال و حکم، گفتار نياکان, قصّه ها, داستانها, اصطلاحات رايج در زبان مردم و . . .
براي اثبات ادعاي خود, در اين جا به کار برده شدن ضرب المثل معروف “بيرگوٍلونن ياز اوْلماز”(با يک گل بهار نمي شود), در يک بيت شاعر را شاهد مي آوريم.
هر مصلحت اوْلسا ائلينن گرک مثلدير بو, بير گوٍلونن ياز اوْلماز
يا در اشعاري چون «مؤو ايله قوْيونون موٍباحيثه سي- بحث تاک با ميش» و «يئر ايله گؤيون بحثي- مباحثه ي زمين و آسمان» از داستانهاي قديمي مانند بحث «درخت خرما و بز» الهام گرفته است .
از آثار تيليم خان چنين بر مي آيد که وي علاوه بر ادبيّات ترکي بر ادبيّات عرب و فارسي تسلط کافي داشته و اشعاري نيز به اين زبانها سروده است .
ايگيـد اودور اهل- عيرفان يانيندا دمـه دم قاتمــايا, وئــره بيردم گوش
سوْروشسالار اصول- ديـن نئچه دي عرب خمس و فارسي پنج و توٍرکو بئش
از اشعار تيليم خان که تاکنون در دست است، بيشترشان داراي مفهوم مذهبي، اجتماعي و پند و اندرز و حکمت مي باشند.
اشعار تيليم خان، بيشتر به لهجه ادبي سروده شده، ولي در بعضي اشعار که به لهجه محلي ديده يا شنيده شده، سعي گرديده که عيناٌّ نوشته شود؛ مانند :
- جاروکش اوْللام خانه يده(خانه نده).
- عتبه يده(عتبه نده) بير داشام.
- ياخشيليق ائيله يه ي بيلَن اوْلمويا..
محقق بزرگ و خستگي ناپذير مرحوم دکتر علي کمالي هم در راستاي گردآوري آثار تيليم خان زحمات زيادي را متحمل شد ولي با درگذشت نابهنگام وي و عدم ادامه راه وي توسط خانواده اش, زحمات سي و اندي ساله او بي ثمر ماند. اميدکه خانواده کمالي هم با چاپ و نشر ديوان کامل تيليم خان زحمات آن مرحوم را به نتيجه برسانند.
——–
این نوشته مقدمه جلد نخست دیوان حکیم تیلیم خان است که به همت آقای مهندس امیری در دوهزار جلد چاپ و منتشر شده است.
http://hengameh-heidari.blogfa.com/post-52.aspx
منبع : وبلاگ روستای مرغئی
پايگاه اينترنتي يا اينترتي ؟